Esperanto dla początkujących
poniedziałek, 15 stycznia 2007
Imiesłów czynny i bierny

We wpisie o czasownikach podaliśmy podstawowe zasady rządzące czasownikiem:

  • Czasownik w bezokoliczniku ma końcówkę -i, np. legi (czytać), skribi (pisać).
  • Czas teraźniejszy jest tworzony za pomocą końcówki -as, np. mi legas (ja czytam), ili legas (oni czytają).
  • Czas przeszły jest tworzony za pomocą końcówki -is, np. mi legis (ja czytałem), ili legis (oni czytali).
  • Czas przyszły jest tworzony za pomocą końcówki -os, np. mi legos (ja będę czytać), ili legos (oni będą czytać).

Ważnym narzędziem językowym są imiesłowy czasownikowe (o przysłówkowych mówimy osobno), które tworzymy w sposób regularny od czasowników.

Imiesłów czynny - za pomocą końcówki -anta.

legi - czytać; leganta - czytający

skribi - pisać; skribanta - piszący

kuri - biec; kuranta - biegnący

Imiesłów bierny - za pomocą końcówki -ata.

legi - czytać; legata - czytany

skribi - pisać; skribata - pisany

fari - robić; farata - robiony

Powyższe imiesłowy dotyczą czasy teraźniejszego. W analogiczny sposób można utworzyć imiesłowy czasu przeszłego i przyszłego, używając odpowiednio końcówek -inta, -ita oraz -onta i -ota, aczkolwiek niektóre z nich są raczej rzadko używane. Najczęściej są stosowane imiesłowy bierne czasu przeszłego, z końcówką -ita.

leginta - czytający (w przeszłości), ten, który czytał; skribinta - piszący (w przeszłości), ten, który pisał

farita - zrobiony, skribita - napisany

legonta - czytający (w przyszłości); ten, który będzie czytał; skribonta - piszący (w przyszłości), ten, który będzie pisał

farota - mający być zrobiony; skribota - mający być napisany

sobota, 06 stycznia 2007
Przysłówek esperancki

Przysłówki w języku esperanto dzielą się na dwie kategorie:

Pierwotne (lub naturalne), nie mające charakterystycznej końcówki - jest ich stosunkowo niewiele, ale pełnią szczególnie ważną rolę. Przykładowo: tuj - natychmiast, nun - teraz, pli - bardziej. Zauważ, że w każdym języku naturalnym jest grupa przysłówków pierwotnych.

Pochodne, których może być bardzo wiele, a które są tworzone w sposób regularny od innych części mowy za pomocą przysłówkowej końcówki -e.

Najczęściej przysłówki tworzone są od przymiotników:

bona - dobry; bone - dobrze

rapida - szybki; rapide - szybko

juna - młody; june - młodo

bela - piękny; bele - pięknie

absoluta - absolutny; absolute - absolutnie

Oczywiście można też swobodnie tworzyć przysłówki od innych części mowy, jeśli tylko ma to sens:

skribi - pisać; skribe - pisemnie

mano - ręka; mane - ręcznie

mateno - ranek; matene - rano, rankiem

Stopniowanie przymiotników

Przymiotniki esperanckie są stopniowane w sposób regularny - nie ma tu wyjątków typowych dla języków naturalnych.

Stopień wyższy jest wyrażany za pomocą słówek pli (więcej, bardziej) i malpli (mniej):

juna - młody; pli juna - młodszy

rapida - szybki; malpli rapida - mniej szybki

Stopień najwyższy jest wyrażany za pomocą słówek plej (najwięcej, najbardziej) i malplej (najmniej):

bona - dobry; plej bona - najlepszy

favora - korzystny; malplej favora - najmniej korzystny

Tak więc mamy gradację, przykładowo:

stulta - pli stulta - plej stulta - głupi - głupszy - najgłupszy

inteligenta - malpli inteligenta - malplej inteligenta - inteligentny - mniej inteligentny - najmniej inteligentny

Stopień wyższy wykorzystujemy np. w porównaniach: pli ... ol - bardziej ... niż

Petro estas pli diligenta ol Maria - Piotr jest pilniejszy od Marii

Kato estas malpli fidela ol hundo - kot jest mniej wierny niż pies

środa, 03 stycznia 2007
Liczebnik porządkowy

Liczebnik porządkowy jest tworzony w sposób regularny od liczebnika głównego przez dodanie przymiotnikowej końcówki -a.

 Liczebnik główny Znaczenie  Liczebnik porządkowy  Znaczenie 
unu  jeden unua pierwszy
du dwa  dua  drugi 
tri trzy  tria  trzeci 
kwar  cztery  kvara  czwarty 
kvin  pięć  kvina  piąty 
ses  sześć  sesa  szósty 
sep  siedem  sepa  siódmy 
ok  osiem  oka  ósmy 
naŭ  dziewięć  naŭa  dziewiąty 
dek  dziesięć  deka  dziesiąty 
cent  sto  centa  setny 
mil  tysiąc  mila  tysięczny 

Inne zestawienia - końcówka -a jest dodawana do ostatniego członu liczebnika:

dek kvara - czternasty

kvindeka - pięćdziesiąty

cent okdek unua - sto osiemdziesiąty pierwszy

mil sepcent tridek dua - tysiąc siedemset trzydziesty drugi

W liczebnikach porządkowych można też łączyć wyrazy myślnikiem:

cent-okdek-unua

mil-sepcent-tridek-dua

wtorek, 02 stycznia 2007
Liczebnik główny

Tabelaryczne zestawienie liczebników:

 Liczebnik esperancki  Znaczenie Wartość 
nul zero 
unu  jeden
du dwa 
tri  trzy 
kvar (wym. kwar)  cztery 
kvin (wym. kwin)  pięć 
ses   sześć 
sep siedem
ok  osiem
naŭ (wym. nał) dziewięć
dek  dziesięć 10 
cent  sto 100 
mil  tysiąc 1000 
miliono   milion 1000000
miliardo miliard 1000000000
biliono   bilion 1000000000000

Liczebniki powyżej 10 (~naście) tworzymy przez zestawienie wyrazu dek (dziesięć) i liczebnika z pierwszej dziesiątki:

dek unu - jedenaście

dek kvin - piętnaście

dek ok - osiemnaście

Dziesiątki są tworzone przez połączenie liczebnika z pierwszej dziesiątki i wyrazu dek:

dudek - dwadzieścia

kvindek - pięćdziesiąt

okdek - osiemdziesiąt

Podobnie są tworzone setki - przez połączenie liczebnika z pierwszej dziesiątki i wyrazu cent (sto):

tricent - trzysta

sescent - sześćset

naŭcent - dziewięćset

Tysiące są tworzone przez zestawienie liczebnika i wyrazu mil (tysiąc):

kvar mil - cztery tysiące

dek kvar mil - czternaście tysięcy

kwardek mil - czterdzieści tysięcy

kvarcent mil - czterysta tysięcy

Inne zestawienia:

cent dek unu - sto jedenaście

mil ducent tridek kvar - tysiąc dwieście trzydzieści cztery

okdek ok mil okcent okdek ok - osiemdziesiąt osiem tysięcy osiemset osiemdziesiąt osiem

Jak łatwo zauważyć, w liczebnikach typu ~dziesiąt i ~set (czyli dziesiątki i setki) cząstki są połączone, a w innych - rozdzielone.

Czasownik esperancki

Wszystkie czasowniki esperanckie mają w bezokoliczniku regularną końcówkę -i, dzięki czemu można je łatwo zidentyfikować.

Przykłady:

esti - być

havi - mieć

skribi - pisać

legi - czytać

labori - pracować

kalkuli - liczyć, obliczać

sidi - siedzieć

Dzięki regularnej konstrukcji języka tworzenie czasów jest banalnie proste. W czasie teraźniejszym, przeszłym lub przyszłym we wszystkich osobach forma czasownika jest identyczna, co obrazuje poniższa tabela - zwróć uwagę, jak znakomicie uproszczone jest dzięki temu opanowanie języka w porównaniu z językami naturalnymi, w których budowa czasów i czasowników jest zwykle bardzo skomplikowana, a ich opanowanie niezwykle czasochłonne.

 Czasownik Znaczenie Czas teraźniejszy  Czas przeszły   Czas przyszły 
skribi pisać  mi skribas - ja piszę mi skribis - ja pisałem mi skribos - ja bedę pisać
havi  mieć  li havas - on ma li havis - on miał li havos - on będzie miał
esti  być  vi estas - wy jesteście vi estis - wy byliście vi estos - wy będziecie

Powyższa tabela ilustruje tryb oznajmujący czasownika. Równie proste jest jednak tworzenie innych trybów - przypuszczającego i rozkazującego.

Tryb przypuszczający tworzony jest przez użycie końcówki -us w miejsce czasownikowej końcówki -i, na przykład:

Mi volonte laborus - chętnie pracowałbym.

Vi legus libron - czytalibyście książkę.

Tryb rozkazujący tworzony jest przez użycie końcówki -u, na przykład:

Kalkulu - oblicz.

Sidu - siedź.

Jak widać, systemem czasowników i czasów rządzi zaledwie kilka prostych reguł, których biegłe opanowanie wymaga w zasadzie jedynie przeczytania zasad i odrobiny praktycznych ćwiczeń.

poniedziałek, 01 stycznia 2007
Przymiotnik esperancki

Wszystkie przymiotniki esperanckie mają regularną końcówkę -a, dzięki czemu można je łatwo zidentyfikować.

Przykłady:

bona - dobry

inteligenta - inteligentny

nigra - czarny

rapida - szybki

longa - długi

Są to przykłady przymiotników pierwotnych, będących rdzeniami wyrazowymi. Wiele przymiotników tworzy się jednak od innych wyrazów, wykorzystując swobodnie zasady słowotwórstwa esperanckiego - przez zamianę końcówki na przymiotnikową.

Przykłady:

hundo - pies; hunda - psi

domo - dom; doma - domowy

homo - człowiek; homa - ludzki

Podobnie jak w przypadku rzeczowników, przymiotniki mają liczbę mnogą, którą tworzy się w sposób regularny przez dodanie końcówki -j.

bonaj - dobrzy, dobre

inteligentaj - inteligentni, inteligentne

nigraj - czarni, czarne

rapidaj - szybcy, szybkie

longaj - dłudzy, długie

Podobnie jak w przypadku rzeczowników, przymiotniki mają szczątkową odmianę - wszystkie formy deklinacyjne są takie same jak mianownikowa, ale wyjątkiem jest forma biernikowa, którą tworzy się przez dodanie końcówki -n w liczbie pojedynczej i -jn w liczbie mnogiej.

Mi vidas grandan hundon - widzę dużego psa.

Li havas nigrajn harojn - on ma długie włosy.

Walory języka esperanto

Esperanto zostało utworzone, a właściwie zainicjowane, w 1887 r. przez naszego rodaka - białostocczanina z urodzenia, warszawiaka z wyboru - Ludwika Zamenhofa. Od momentu publicznego przedstawienia ma niezmienne reguły, dzięki czemu język jest jednolity i teksty sprzed stu lat czyta się równie łatwo, jak współczesne.

Podstawowym celem przyświecającym twórcy było stworzenie języka o maksymalnie prostej konstrukcji, który można by szybko opanować i wykorzystywać w kontaktach międzynarodowych. Zgodnie z badaniami przeprowadzonymi jeszcze przed drugą wojną światową, komunikatywny poziom znajomości języka osiąga się w czasie 10-krotnie krótszym niż w przypadku języków naturalnych, jak angielski, niemiecki czy francuski. Już 200-300 godzin nauki wystarcza, aby móc się porozumieć w podstawowym zakresie.

Największą zaletą języka jest jego regularność i elastyczność - brak wyjątków i logiczne zasady słowotwórstwa. Wszystkie rzeczowniki kończą się na -o, czasowniki na -i, przymiotniki na -a, a przysłówki regularne na -e. Słowotwórstwo polega na dodaniu przedrostka lub przyrostka do rdzenia wyrazowego. Przykładowo, jeśli rdzeń -skrib- oznacza pisanie, to skribi znaczy pisać, skribe znaczy pisemnie, skribisto to pisarz, transskribi to przepisywać, skribo to pismo, pisanie itd. itp. Znajomość 1500-2000 rdzeni wyrazowych pozwala swobodnie tworzyć wiele tysięcy wyrazów pochodnych i równie swobodnie się nimi posługiwać - de facto poznanie tysiąca podstawowych rdzeni dałoby automatycznie znajomość paru tysięcy wyrazów. Rdzenie pochodzą z języków europejskich, głównie romańskich, więc są w sporej mierze zrozumiałe dzięki swojej międzynarodowości.

Bardzo prosta jest wymowa wyrazów języka, dzięki czemu łatwo mogą się porozumiewać ze sobą osoby z różnych sfer kulturowych świata i systemów fonetycznych, co jest bardzo trudne w przypadku języków naturalnych, jak angielski czy francuski.

Ponieważ język jest neutralny (dla wszystkich jest obcy), znika poważna bariera, jaką jest naturalne skrępowanie osoby mówiącej w języku narodowym z rozmówcą, dla którego ten język jest językiem ojczystym. Polak rozmawiający po angielsku z Brytyjczykiem ma zwykle świadomość własnej niedoskonałości, co go krępuje.

Od ponad stu lat esperanto stara się uzyskać status roboczego języka pomocniczego w oficjalnych kontaktach międzynarodowych, dzisiaj szczególnie w Unii Europejskiej. Choć do tej pory nie udało się tego osiągnąć, starania środowisk esperanckich trwają. Dzisiaj esperanto jest przede wszystkim środkiem komunikacji w środowiskach esperanckich - czynnych esperantystów jest na świecie co najmniej milion, niektórzy szacują tę liczbę na 3 miliony, a to więcej niż liczba mieszkańców wielu krajów świata. Są dziesiątki tysięcy wydanych do tej pory książek, dziesiątki wydawanych czasopism, są setki tysięcy stron w Internecie, aktywnie rozwija się esperancka blogosfera.

Choć esperanto nie osiągnęło swojego głównego celu, jakim jest oficjalny status języka pomocniczego, jest wygodnym i skutecznym środkiem porozumiewania dla esperantystów z całego świata.

Rzeczownik esperancki

Wszystkie rzeczowniki esperanckie mają regularną końcówkę -o, dzięki czemu można je łatwo zidentyfikować.

Przykłady:

ĉevalo (wym. czewalo) - koń

libro - książka

paŭzo (wym. pałzo) - pauza, przerwa

blogo - blog

redakcio (wym. redakcijo) - redakcja

Varsovio (wym. Warsowijo) - Warszawa

Krakovo (wym. Krakowo) - Kraków

Liczba mnoga rzeczownika jest tworzona w sposób regularny przez dodanie końcówki -j na końcu wyrazu, a zatem podane wyżej rzeczowniki będą miały postać w liczbie mnogiej:

ĉevaloj (wym. czewaloj) - konie

libroj - książki

paŭzoj (wym. pałzoj) - pauzy, przerwy

blogoj - blogi

redakcioj (wym. redakcijoj)- redakcje

Deklinacja rzeczownika jest szczątkowa - wszystkie przypadki mają taką samą postać za wyjątkiem biernika, który tworzymy przez dodanie końcówki -n. Wyjątek ten jest o tyle wygodny, że pozwala stosować swobodny szyk zdania. Dla Polaków jest on zrozumiały i intuicyjny, nieco trudniejszy jest dla osób mówiących językami zachodnioeuropejskimi, w których biernik nie ma osobnej formy.

Mi legas libron - czytam (kogo? co?) książkę.

Mi skribas mian blogon - piszę (kogo? co?) mój blog, piszę swojego bloga.

Biernik w liczbie mnogiej to po prostu połączenie liczby mnogiej wyrazu z biernikiem - najpierw -j, potem -n.

Ili kolektas librojn - oni zbierają, kolekcjonują (kogo? co?) książki.

Maria vizitas blogojn - Maria odwiedza (kogo? co?) blogi.

niedziela, 31 grudnia 2006
Zaimek dzierżawczy

W języku esperanto zaimki dzierżawcze (poseda pronomo) są tworzone w sposób regularny, przez dodanie do zaimka osobowego przymiotnikowej końcówki -a.

Zaimek osobowy Zaimek dzierżawczy Znaczenie
mi mia mój
vi via twój, wasz
li lia jego
ŝi ŝia jej
ĝi ĝia jego
ni nia nasz
ili ilia ich

Przykładowo:

Mi estas diligenta - jestem pilny. Mia frato estas maldiligenta - mój brat jest leniwy.

Ŝi estas simpatia - ona jest sympatyczna. Ŝia fratino estas malsimpatia - jej siostra jest niesympatyczna.

09:30, prwimmer , Zaimki
Link Dodaj komentarz »
 
1 , 2