We wpisie o czasownikach podaliśmy podstawowe zasady rządzące czasownikiem:

• Czasownik w bezokoliczniku ma końcówkę -i, np. legi (czytać), skribi (pisać).
• Czas teraźniejszy jest tworzony za pomocą końcówki -as, np. mi legas (ja czytam), ili legas (oni czytają).
• Czas przeszły jest tworzony za pomocą końcówki -is, np. mi legis (ja czytałem), ili legis (oni czytali).
• Czas przyszły jest tworzony za pomocą końcówki -os, np. mi legos (ja będę czytać), ili legos (oni będą czytać).

Ważnym narzędziem językowym są imiesłowy czasownikowe (o przysłówkowych mówimy osobno), które tworzymy w sposób regularny od czasowników.

Imiesłów czynny - za pomocą końcówki -anta.

legi - czytać; leganta - czytający

skribi - pisać; skribanta - piszący

kuri - biec; kuranta - biegnący

Imiesłów bierny - za pomocą końcówki -ata.

legi - czytać; legata - czytany

skribi - pisać; skribata - pisany

fari - robić; farata - robiony

Powyższe imiesłowy dotyczą czasy teraźniejszego. W analogiczny sposób można utworzyć imiesłowy czasu przeszłego i przyszłego, używając odpowiednio końcówek -inta, -ita oraz -onta i -ota, aczkolwiek niektóre z nich są raczej rzadko używane. Najczęściej są stosowane imiesłowy bierne czasu przeszłego, z końcówką -ita.

leginta - czytający (w przeszłości), ten, który czytał; skribinta - piszący (w przeszłości), ten, który pisał

farita - zrobiony, skribita - napisany

legonta - czytający (w przyszłości); ten, który będzie czytał; skribonta - piszący (w przyszłości), ten, który będzie pisał

farota - mający być zrobiony; skribota - mający być napisany

Przysłówki w języku esperanto dzielą się na dwie kategorie:

Pierwotne (lub naturalne), nie mające charakterystycznej końcówki - jest ich stosunkowo niewiele, ale pełnią szczególnie ważną rolę. Przykładowo: tuj - natychmiast, nun - teraz, pli - bardziej. Zauważ, że w każdym języku naturalnym jest grupa przysłówków pierwotnych.

Pochodne, których może być bardzo wiele, a które są tworzone w sposób regularny od innych części mowy za pomocą przysłówkowej końcówki -e.

Najczęściej przysłówki tworzone są od przymiotników:

bona - dobry; bone - dobrze

rapida - szybki; rapide - szybko

juna - młody; june - młodo

bela - piękny; bele - pięknie

absoluta - absolutny; absolute - absolutnie

Oczywiście można też swobodnie tworzyć przysłówki od innych części mowy, jeśli tylko ma to sens:

skribi - pisać; skribe - pisemnie

mano - ręka; mane - ręcznie

mateno - ranek; matene - rano, rankiem

Przymiotniki esperanckie są stopniowane w sposób regularny - nie ma tu wyjątków typowych dla języków naturalnych.

Stopień wyższy jest wyrażany za pomocą słówek pli (więcej, bardziej) i malpli (mniej):

juna - młody; pli juna - młodszy

rapida - szybki; malpli rapida - mniej szybki

Stopień najwyższy jest wyrażany za pomocą słówek plej (najwięcej, najbardziej) i malplej (najmniej):

bona - dobry; plej bona - najlepszy

favora - korzystny; malplej favora - najmniej korzystny

Tak więc mamy gradację, przykładowo:

stulta - pli stulta - plej stulta - głupi - głupszy - najgłupszy

inteligenta - malpli inteligenta - malplej inteligenta - inteligentny - mniej inteligentny - najmniej inteligentny

Stopień wyższy wykorzystujemy np. w porównaniach: pli ... ol - bardziej ... niż

Petro estas pli diligenta ol Maria - Piotr jest pilniejszy od Marii

Kato estas malpli fidela ol hundo - kot jest mniej wierny niż pies

Liczebnik porządkowy jest tworzony w sposób regularny od liczebnika głównego przez dodanie przymiotnikowej końcówki -a.

Inne zestawienia - końcówka -a jest dodawana do ostatniego członu liczebnika:

dek kvara - czternasty

kvindeka - pięćdziesiąty

cent okdek unua - sto osiemdziesiąty pierwszy

mil sepcent tridek dua - tysiąc siedemset trzydziesty drugi

W liczebnikach porządkowych można też łączyć wyrazy myślnikiem:

cent-okdek-unua

mil-sepcent-tridek-dua

Tabelaryczne zestawienie liczebników:

Liczebniki powyżej 10 (~naście) tworzymy przez zestawienie wyrazu dek (dziesięć) i liczebnika z pierwszej dziesiątki:

dek unu - jedenaście

dek kvin - piętnaście

dek ok - osiemnaście

Dziesiątki są tworzone przez połączenie liczebnika z pierwszej dziesiątki i wyrazu dek:

dudek - dwadzieścia

kvindek - pięćdziesiąt

okdek - osiemdziesiąt

Podobnie są tworzone setki - przez połączenie liczebnika z pierwszej dziesiątki i wyrazu cent (sto):

tricent - trzysta

sescent - sześćset

naŭcent - dziewięćset

Tysiące są tworzone przez zestawienie liczebnika i wyrazu mil (tysiąc):

kvar mil - cztery tysiące

dek kvar mil - czternaście tysięcy

kwardek mil - czterdzieści tysięcy

kvarcent mil - czterysta tysięcy

Inne zestawienia:

cent dek unu - sto jedenaście

mil ducent tridek kvar - tysiąc dwieście trzydzieści cztery

okdek ok mil okcent okdek ok - osiemdziesiąt osiem tysięcy osiemset osiemdziesiąt osiem

Jak łatwo zauważyć, w liczebnikach typu ~dziesiąt i ~set (czyli dziesiątki i setki) cząstki są połączone, a w innych - rozdzielone.

Wszystkie czasowniki esperanckie mają w bezokoliczniku regularną końcówkę -i, dzięki czemu można je łatwo zidentyfikować.

Przykłady:

esti - być

havi - mieć

skribi - pisać

legi - czytać

labori - pracować

kalkuli - liczyć, obliczać

sidi - siedzieć

Dzięki regularnej konstrukcji języka tworzenie czasów jest banalnie proste. W czasie teraźniejszym, przeszłym lub przyszłym we wszystkich osobach forma czasownika jest identyczna, co obrazuje poniższa tabela - zwróć uwagę, jak znakomicie uproszczone jest dzięki temu opanowanie języka w porównaniu z językami naturalnymi, w których budowa czasów i czasowników jest zwykle bardzo skomplikowana, a ich opanowanie niezwykle czasochłonne.

Powyższa tabela ilustruje tryb oznajmujący czasownika. Równie proste jest jednak tworzenie innych trybów - przypuszczającego i rozkazującego.

Tryb przypuszczający tworzony jest przez użycie końcówki -us w miejsce czasownikowej końcówki -i, na przykład:

Mi volonte laborus - chętnie pracowałbym.

Vi legus libron - czytalibyście książkę.

Tryb rozkazujący tworzony jest przez użycie końcówki -u, na przykład:

Kalkulu - oblicz.

Sidu - siedź.

Jak widać, systemem czasowników i czasów rządzi zaledwie kilka prostych reguł, których biegłe opanowanie wymaga w zasadzie jedynie przeczytania zasad i odrobiny praktycznych ćwiczeń.

Wszystkie przymiotniki esperanckie mają regularną końcówkę -a, dzięki czemu można je łatwo zidentyfikować.

Przykłady:

bona - dobry

inteligenta - inteligentny

nigra - czarny

rapida - szybki

longa - długi

Są to przykłady przymiotników pierwotnych, będących rdzeniami wyrazowymi. Wiele przymiotników tworzy się jednak od innych wyrazów, wykorzystując swobodnie zasady słowotwórstwa esperanckiego - przez zamianę końcówki na przymiotnikową.

Przykłady:

hundo - pies; hunda - psi

domo - dom; doma - domowy

homo - człowiek; homa - ludzki

Podobnie jak w przypadku rzeczowników, przymiotniki mają liczbę mnogą, którą tworzy się w sposób regularny przez dodanie końcówki -j.

bonaj - dobrzy, dobre

inteligentaj - inteligentni, inteligentne

nigraj - czarni, czarne

rapidaj - szybcy, szybkie

longaj - dłudzy, długie

Podobnie jak w przypadku rzeczowników, przymiotniki mają szczątkową odmianę - wszystkie formy deklinacyjne są takie same jak mianownikowa, ale wyjątkiem jest forma biernikowa, którą tworzy się przez dodanie końcówki -n w liczbie pojedynczej i -jn w liczbie mnogiej.

Mi vidas grandan hundon - widzę dużego psa.

Li havas nigrajn harojn - on ma długie włosy.

Esperanto zostało utworzone, a właściwie zainicjowane, w 1887 r. przez naszego rodaka - białostocczanina z urodzenia, warszawiaka z wyboru - Ludwika Zamenhofa. Od momentu publicznego przedstawienia ma niezmienne reguły, dzięki czemu język jest jednolity i teksty sprzed stu lat czyta się równie łatwo, jak współczesne.

Podstawowym celem przyświecającym twórcy było stworzenie języka o maksymalnie prostej konstrukcji, który można by szybko opanować i wykorzystywać w kontaktach międzynarodowych. Zgodnie z badaniami przeprowadzonymi jeszcze przed drugą wojną światową, komunikatywny poziom znajomości języka osiąga się w czasie 10-krotnie krótszym niż w przypadku języków naturalnych, jak angielski, niemiecki czy francuski. Już 200-300 godzin nauki wystarcza, aby móc się porozumieć w podstawowym zakresie.

Największą zaletą języka jest jego regularność i elastyczność - brak wyjątków i logiczne zasady słowotwórstwa. Wszystkie rzeczowniki kończą się na -o, czasowniki na -i, przymiotniki na -a, a przysłówki regularne na -e. Słowotwórstwo polega na dodaniu przedrostka lub przyrostka do rdzenia wyrazowego. Przykładowo, jeśli rdzeń -skrib- oznacza pisanie, to skribi znaczy pisać, skribe znaczy pisemnie, skribisto to pisarz, transskribi to przepisywać, skribo to pismo, pisanie itd. itp. Znajomość 1500-2000 rdzeni wyrazowych pozwala swobodnie tworzyć wiele tysięcy wyrazów pochodnych i równie swobodnie się nimi posługiwać - de facto poznanie tysiąca podstawowych rdzeni dałoby automatycznie znajomość paru tysięcy wyrazów. Rdzenie pochodzą z języków europejskich, głównie romańskich, więc są w sporej mierze zrozumiałe dzięki swojej międzynarodowości.

Bardzo prosta jest wymowa wyrazów języka, dzięki czemu łatwo mogą się porozumiewać ze sobą osoby z różnych sfer kulturowych świata i systemów fonetycznych, co jest bardzo trudne w przypadku języków naturalnych, jak angielski czy francuski.

Ponieważ język jest neutralny (dla wszystkich jest obcy), znika poważna bariera, jaką jest naturalne skrępowanie osoby mówiącej w języku narodowym z rozmówcą, dla którego ten język jest językiem ojczystym. Polak rozmawiający po angielsku z Brytyjczykiem ma zwykle świadomość własnej niedoskonałości, co go krępuje.

Od ponad stu lat esperanto stara się uzyskać status roboczego języka pomocniczego w oficjalnych kontaktach międzynarodowych, dzisiaj szczególnie w Unii Europejskiej. Choć do tej pory nie udało się tego osiągnąć, starania środowisk esperanckich trwają. Dzisiaj esperanto jest przede wszystkim środkiem komunikacji w środowiskach esperanckich - czynnych esperantystów jest na świecie co najmniej milion, niektórzy szacują tę liczbę na 3 miliony, a to więcej niż liczba mieszkańców wielu krajów świata. Są dziesiątki tysięcy wydanych do tej pory książek, dziesiątki wydawanych czasopism, są setki tysięcy stron w Internecie, aktywnie rozwija się esperancka blogosfera.

Choć esperanto nie osiągnęło swojego głównego celu, jakim jest oficjalny status języka pomocniczego, jest wygodnym i skutecznym środkiem porozumiewania dla esperantystów z całego świata.

Wszystkie rzeczowniki esperanckie mają regularną końcówkę -o, dzięki czemu można je łatwo zidentyfikować.

Przykłady:

ĉevalo (wym. czewalo) - koń

libro - książka

paŭzo (wym. pałzo) - pauza, przerwa

blogo - blog

redakcio (wym. redakcijo) - redakcja

Varsovio (wym. Warsowijo) - Warszawa

Krakovo (wym. Krakowo) - Kraków

Liczba mnoga rzeczownika jest tworzona w sposób regularny przez dodanie końcówki -j na końcu wyrazu, a zatem podane wyżej rzeczowniki będą miały postać w liczbie mnogiej:

ĉevaloj (wym. czewaloj) - konie

libroj - książki

paŭzoj (wym. pałzoj) - pauzy, przerwy

blogoj - blogi

redakcioj (wym. redakcijoj)- redakcje

Deklinacja rzeczownika jest szczątkowa - wszystkie przypadki mają taką samą postać za wyjątkiem biernika, który tworzymy przez dodanie końcówki -n. Wyjątek ten jest o tyle wygodny, że pozwala stosować swobodny szyk zdania. Dla Polaków jest on zrozumiały i intuicyjny, nieco trudniejszy jest dla osób mówiących językami zachodnioeuropejskimi, w których biernik nie ma osobnej formy.

Mi legas libron - czytam (kogo? co?) książkę.

Mi skribas mian blogon - piszę (kogo? co?) mój blog, piszę swojego bloga.

Biernik w liczbie mnogiej to po prostu połączenie liczby mnogiej wyrazu z biernikiem - najpierw -j, potem -n.

Ili kolektas librojn - oni zbierają, kolekcjonują (kogo? co?) książki.

Maria vizitas blogojn - Maria odwiedza (kogo? co?) blogi.

W języku esperanto zaimki dzierżawcze (poseda pronomo) są tworzone w sposób regularny, przez dodanie do zaimka osobowego przymiotnikowej końcówki -a.

Przykładowo:

Mi estas diligenta - jestem pilny. Mia frato estas maldiligenta - mój brat jest leniwy.

Ŝi estas simpatia - ona jest sympatyczna. Ŝia fratino estas malsimpatia - jej siostra jest niesympatyczna.